อนาคตบรรณารักษ์: บทบาทใหม่ในยุคดิจิทัล

เมื่อวันที่ 23 เมษายน 2568 ณ หอสมุดแห่งชาติ นายปรีชา สุวรรณมาลี ผู้อำนวยการหอสมุดแห่งชาติ ได้ประกาศวิสัยทัศน์ครั้งสำคัญ ในการยกระดับบทบาทของบรรณารักษ์และห้องสมุด ให้ก้าวข้ามขีดจำกัดเดิมๆ สู่ยุคของ “สมาร์ทไลบรารี” ที่ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) โดยเน้นย้ำว่า บรรณารักษ์ในวันนี้ ไม่ใช่เพียงผู้ดูแลหนังสือ แต่คือ “ผู้จัดการความรู้” ที่ใช้เทคโนโลยีดิจิทัล มาสร้างสรรค์ประสบการณ์การเรียนรู้ที่ไร้ขีดจำกัด การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ ถือเป็นหมุดหมายสำคัญที่อาจส่งผลต่ออนาคตของวิชาชีพ “บรรณารักษศาสตร์” อย่างที่ไม่เคยมีมาก่อน

โครงการนำร่องนี้มุ่งเน้นไปที่การประยุกต์ใช้ AI ในการจัดหมวดหมู่หนังสือ ระบบทศนิยมดิวอี้ โดยมีเป้าหมายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและความแม่นยำในการค้นหาข้อมูล รวมถึงการวิเคราะห์พฤติกรรมการอ่านของผู้ใช้ เพื่อแนะนำหนังสือและสื่อการเรียนรู้ที่ตรงกับความสนใจเฉพาะบุคคลมากยิ่งขึ้น ซึ่งหากโครงการนี้ประสบความสำเร็จ จะมีการขยายผลไปใช้ในห้องสมุดและศูนย์การเรียนรู้ทั่วประเทศ รวมถึง Tk Park ที่มีแนวคิดการเป็นแหล่งเรียนรู้ที่ทันสมัย ถือเป็นการตอบรับโลกยุคใหม่ที่ต้องการการเข้าถึงข้อมูลที่รวดเร็วและแม่นยำ

หลายฝ่ายมองว่าการเคลื่อนไหวของหอสมุดแห่งชาติในครั้งนี้ เป็นการเปิดประเด็นความท้าทายใหม่ๆ ให้กับบรรณารักษ์ยุคใหม่ ซึ่งไม่ใช่แค่การมีความรู้ทางบรรณารักษศาสตร์ แต่ยังต้องมีความเข้าใจในเทคโนโลยีดิจิทัล การจัดการฐานข้อมูลออนไลน์ และสามารถประยุกต์ใช้เครื่องมือ AI เพื่อยกระดับการให้บริการได้อย่างมีประสิทธิภาพ คำถามที่ตามมาคือ บรรณารักษ์พร้อมแล้วหรือยังที่จะก้าวสู่การเป็น “นักจัดการความรู้ดิจิทัล” อย่างเต็มตัว และจะมีการพัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอนในระดับอุดมศึกษา เพื่อรองรับความต้องการบุคลากรที่มีทักษะดังกล่าวอย่างไร

อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางความตื่นตัวนี้ ก็มีความกังวลเกิดขึ้นเช่นกันว่า การพึ่งพาเทคโนโลยี AI มากเกินไป อาจลดทอนบทบาท “ความเป็นมนุษย์” ของบรรณารักษ์ลง หรืออาจทำให้เกิดช่องว่างทางดิจิทัลสำหรับผู้ที่เข้าไม่ถึงเทคโนโลยีเหล่านี้ บทบาทของห้องสมุดดิจิทัลและการจัดการสารสนเทศ ในยุคปัจจุบัน จึงไม่ได้หมายถึงแค่การเปลี่ยนจากหนังสือกระดาษเป็นไฟล์ดิจิทัล แต่ยังต้องคำนึงถึง “คุณค่า” ของการเรียนรู้ที่ยั่งยืน และการเข้าถึงความรู้ที่เท่าเทียมกันสำหรับทุกคน

ดังนั้น อนาคตบรรณารักษ์จึงไม่ใช่แค่ห้องสมุดที่เต็มไปด้วยหนังสือ แต่คือศูนย์กลางของการเรียนรู้ที่ ผสมผสานเทคโนโลยีเข้ากับภูมิปัญญา เพื่อสร้างสรรค์ประสบการณ์การเข้าถึงความรู้ที่ไร้ขีดจำกัด และคำถามสำคัญคือ ห้องสมุดแห่งชาติจะนำพา “สมาร์ทไลบรารี” ก้าวข้ามความท้าทายเหล่านี้ไปในทิศทางใด และจะกำหนดนิยามใหม่ของ “บรรณารักษศาสตร์” ให้สมกับยุคสมัยได้อย่างไร ต้องรอดูบทสรุปของการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ครั้งนี้อย่างใกล้ชิด